Zarówno dobry, jak i marny architekt, zaczyna planowanie bryły budynku od wytyczenia jego fundamentów. Solidne, wkopane w ziemię na głębokość kilku metrów, uzbrojone stalowymi prętami, mają osadzać konstrukcję na niepewnym gruncie. W każdym menedżerze jest pierwiastek takiego architekta. My także musimy skonstruować jakąś formę i osadzić ją na pewnym podłożu. Stara maksyma głosi, że budowanie zespołu zaczyna się od tyłów. Dlaczego? Bo to są właśnie owe fundamenty, na których stawiamy resztę naszej konstrukcji.

Ich kształt jest różny, bo jak każdy czynnik ulega pewnym dominującym trendom. Każdy w jakimś tam stopniu natomiast chce być „trendy” i „jazzy”, inaczej czeka go smutny los odludka. A poszerzyć to zacne grono może każdy - Królowa Elżbieta, która dopiero niedawno założyła swój profil na Facebooku; nasi ministrowie, którzy dopiero co zaczęli ćwierkać na Twitterze; a do niedawna nawet sir Alex Ferguson, który dopiero z nadejściem ery „CR7” starł ze swego czarnego płaszcza resztki przywiązania do firmowego niegdyś 4-4-2. Dziś reliktu przeszłości, bo wszystko kręci się wokół prób naśladowania na wskroś ofensywnego ustawienia Barcelony. Gra piłką, sztuczki techniczne, wymienność pozycji, szybka gra na jeden kontakt, pół pozycje, rotacja, odpowiednie wrzucenie drugiego tempa. Innymi słowy katalońska „tiki-taka”. Niewprawne oko łatwo może stracić rachubę, kto jest obrońcą, a kto pomocnikiem. Bo jak młodemu wytłumaczyć, że Dani Alves, który co i rusz szturmuje bramkę rywala nie jest napastnikiem lecz obrońcą. „No ale przecież on atakuje...”

Klasyczne zadania defensywy zasadzały się na sztywnym podziale zawodników z pola na linie. Pierwsza miała za zadanie bronić dostępu do bramki, trzecia atakować. Siłą rzeczy druga linia miała wspierać – i tych z przodu i tych z tyłu. Nic więc dziwnego, że jeszcze kilka lat temu w klasycznej taktyce 4-4-2 środek drugiej linii zestrojony był z zawodnika bardziej ukierunkowanego na odbiór i towarzyszącego mu playmakera. Świetnym przykładem będzie tu Stara Dama, która przecież jeszcze za kadencji Ciro Ferrary godziła w jednej linii zarówno Diego jak i Mohammeda Sissoko. Jeszcze kilka lat temu nie do pomyślenia było zaburzanie struktury czteroosobowego bloku defensywnego. A dziś? Dziś boczni obrońcy zawsze stoją o kilka metrów wyżej od swych środkowych kolegów, mając gdzieś gloryfikowany do niedawna czteroosobowy blok defensywny i sztywny podział na linie, bo przecież jakby nie patrzeć w jakiejś być muszą – może linia jeden i pół?

Trudno mówić więc o sztywnym podziale na linie i z góry przypisanych do nich zadań. Trenerzy balansują bowiem na cienkiej linii łączącej destrukcję i ofensywę, rozrzucając zadania z obydwu gatunków pomiędzy dziesięciu zawodników z pola, niektórzy nie oszczędzają przy tym nawet i bramkarza. I tak pojawiają się priorytety – boczny ma odbierać piłkę, ale też włączać się do akcji. Środkowy ma stać w jeden linii z partnerem z formacji, ale też dobrze jakby potrafił wprowadzić piłkę na połowę rywala. Recepty na udaną konstrukcję naszych fundamentów musimy upatrywać więc w osobach bramkarza, środkowych obrońców, bocznych, defensywnego pomocnika i środkowego pomocnika. To właśnie z mozaiki tych zawodników musimy poskładać twardy fundament, na którym oprzemy resztę konstrukcji.

Wydaje się skomplikowane, nieprawdaż? Cóż, architekt z krwi i kości, z łokciami opartymi o arkusz kreślarski, musi brać pod uwagę całą skomplikowaną matematykę i kwestie wytrzymałości materiałów. W przypadku każdego wirtualnego menedżera matematyką jest Football Manager, a materiałem zawodnicy – każdy z osobna i wszyscy jako drużyna.

Formacja

Konstruując daną taktykę, pierwszym wyborem, z którym musimy się zmierzyć jest obranie wyjściowego ustawienia zawodników. To na tym etapie tworzą się pierwsze zręby naszej taktyki, tutaj też czynimy pierwsze rozgraniczenia pomiędzy defensywą i ofensywą. Angielskie teorie taktyczne wprowadzały proporcje 50:50, co oznacza, iż powinniśmy tak ustawiać swoich piłkarzy z pola, aby pięciu z nich związanych było walką w defensywie, a reszta kreowała akcje.

Pierwsza linia

Czteroosobowy blok defensywny

Pierwszym modelem godnym rozważenia, jest czteroosobowy blok defensywny. Do niedawna element nie do podważenia, wyznacznik dobrego ustawienia i kunsztu trenerskiego. W dalszym ciągu jest to najbardziej popularna forma zestrojenia pierwszej linii, choć rola bocznych obrońców wyewoluowała w zasadzie do klasycznych wingbacków. Wprowadzenie czteroosobowego bloku defensywnego daje możliwość pokrycia całej szerokości boiska. Na jego skrajach, gdzie gra toczy się rzadziej i zagęszczenie zawodników jest mniejsze, otwiera się możliwość podwajania skrzydeł – częstych rajdów bocznymi sektorami boiska.

Zasadniczo możemy wyróżnić dwie jego wersje. Pierwszą z nich śmiało można określić mianem klasycznej, w której boczni obrońcy zachowują swoją pozycję i nie podłączają się do akcji ofensywnych. Jak wspomniałem, obecnie jest to relikt przeszłości i niewiele zespołów decyduje się na taki wariant gry.

Znacznie częściej będziemy mieli do czynienia z wersją bardziej ofensywną, w której boczni obrońcy będą musieli godzić obowiązki defensywne i ofensywne. Jest to ze wszech miar słuszna droga, bo wraz z wyborem klasycznej wersji, zrzekamy się tak naprawdę możliwości gry na skrzydłach. Tam natomiast zagęszczenie zawodników jest najmniejsze, w efekcie łatwo jest przeprowadzić błyskawiczny atak, w którym wymiana już dwóch, trzech podań wystarcza, aby przetransportować piłkę od bramkarza do napastników.

Pozycja wyjściowa dla naszych bocznych obrońców, w dalszym ciągu będzie zbieżna z wariantem klasycznym czteroosobowego bloku (OP, OL). Różnica ogniskuje się w ramach poleceń indywidualnych – bardziej ofensywnej mentalności, częstszych rajdów bez piłki albo nawet z futbolówką przy nodze. Nowoczesny boczny obrońca w istocie jest quasi-wingbackiem usytuowanym nieco bliżej bramkarza.

Powyższy screen pokazuje średnią pozycję wszystkich piłkarzy wchodzących w skład naszej pierwszej linii. Odnotować należy, iż Football Manager wykazuje, iż jeden z zawodników z czteroosobowego bloku (prawy obrońca) zapuszczał się głęboko na połowę rywala, stwarzając przewagę w ataku. Tego typu efekt można osiągnąć, albo w ramach poleceń indywidualnych, albo też wystawiając na danej pozycji zawodnika, który ma w swojej puli ulubionych zagrań opcję ataku prawym / lewym skrzydłem. To właśnie te elementy pozwalają „oderwać” bocznego obrońcę z jego naturalnego ustawienia i pozwolić mu na wspieranie ataku. Zachowanie bocznego obrońcy jest wyznacznikiem nowej jakości w ramach klasycznego ustawienia, bo otwiera bardzo dużo możliwości. Poczynając od samego uruchomienia skrzydeł bez konieczności przegrywania piłki przez zatłoczony zwykle środek boiska, a kończąc na sterowaniu głębią ataku, co umożliwia pokrycie całej szerokości bocznego sektora. W końcowym efekcie stricte defensywne założenia będzie miała tylko i wyłącznie para środkowych obrońców, która poza stałymi fragmentami gry w ofensywie, nie powinna zapuszczać się pod bramkę rywala.

Trzyosobowy blok defensywny

Sporą innowacją jest wprowadzenie do zamysłu taktycznego ustawień z trzema klasycznymi obrońcami w ramach pierwszej linii. Jeszcze do niedawna, tego typu rozwiązanie trącało istnym samobójem i zaproszeniem przeciwnika do ataków z wykorzystaniem skrzydeł. Nie ma bowiem w jego ramach zawodników, którzy naturalnie pokrywaliby prawy i lewy skraj boiska. Tak czy inaczej, już teraz szereg zespołów (z Interem Mediolan na czele) próbuje tego typu ustawienia. Magia 3-4-3 owszem przyciąga, a nawet historia taktyk jeszcze w ramach Championschip Managera podpowiada, że tego typu ustawienia mają w sobie ogromny potencjał. Dziś jednak blask typowego, trzyosobowego muru defensywnego, pozbawionego zabezpieczeń w postaci innych zawodników, mija się nieco z celem. Bo jak już wspomniałem jest to wariant bardziej ryzykowny, a chociażby czteroosobowy mur wydaje się być rozwiązaniem lepszym – bardziej zachowawczym i dzięki temu bardziej stabilnym i sprawdzonym.

Istnieje jednak przypadek, kiedy to obecność zawodników z innych linii, niweluje zagrożenia powstałe na skutek odkrycia skrzydeł. Przebłysk takiego ustawienia zainicjowały ekipy z Azji podczas Mistrzostw Świata w Korei i Japonii. W efekcie trzyosobowy mur złożony ze środkowych obrońców został wsparty bocznymi wysuniętymi obrońcami. W wielu przypadkach, ci ostatni byli jedynymi piłkarzami swoich ekip operującymi przy linii bocznej boiska. Przy tak skonstruowanym ustawieniu musieli oni wypełniać całą przestrzeń na boku, a kluczowe znaczenie miało przygotowanie motoryczne. To właśnie takie ustawienie Guusa Hiddinga odkryło dla świata dwóch południowokoreańskich piłkarzy - Lee Young-Pyo i Song Chong-Guga, którzy szybko zawędrowali na Stary Kontynent.

Linia „jeden i pół”

Defensywny pomocnik

Pewnie odłożyliście już do lamusa teorię połówkową, o której niegdyś pisał Profesor, a o której wspomniałem nieco w ramach wstępu do niniejszego artykułu. Jeśli tak, to szkoda. Teoria ta bowiem nabiera szczególnego znaczenia właśnie w odniesieniu do osoby defensywnego pomocnika. Przypomnijmy zatem, że odpowiednio zbalansowana taktyka, to 50 % sił rzuconych na obronę własnej bramki i tyle samo koncentracji na tworzeniu akcji. Przekłada się to na zawodników z pola – pięciu z nich powinno wspierać linię obrony, a pięciu pozostałych konstrukcję ataku. Defensywny pomocnik, głównie z racji swego ustawienia, to idealny kandydat do pełnienia roli piątego defensora. Piątego i najważniejszego dodajmy, bo wraz z dwoma środkowymi obrońcami tworzy żelazny trójkąt odpowiedzialny za destrukcję. A najważniejszy, bo to do jego zadań należy zbieranie wszystkich długich piłek kierowanych od bramkarza rywali i obrońców do napastnika (zagrania z pominięciem drugiej linii), a dodatkowo operuje na tym skrawku boiska, gdzie zagęszczenie jest zwykle największe. Jeśli szukamy defensywnego pomocnika, który ma za zadanie czyścić środek pola, to spośród ról decydujmy się albo na rygiel defensywy, albo na rolę zwykłego defensywnego pomocnika. Swoich scoutów śmiało ślijcie w kierunku Francji, Norwegii i Afryki Zachodniej (Senegalu, Wybrzeża Kości Słoniowej, Mali, Togo).

Trzecia opcja, tj. cofnięty rozgrywający, stanowi zupełnie inne podejście do koncepcji defensywnego pomocnika. W dwóch poprzednich rolach priorytetem był odbiór piłki i jej oddanie do przednich formacji. Rola cofniętego rozgrywającego polega natomiast na inicjowaniu akcji ofensywnych. To on właśnie jest osobą, która swoimi poczynaniami na boisku organizuje strukturę ataku i kierunek jego przeprowadzenia. Doprawdy, poszukiwania tego rodzaju zawodnika mogą być niezwykle czasochłonne, bo i piłka nożna zna niewielu takich graczy - Andrea Pirlo, Gokhan Inler, Clarence Seedorf, być może jeszcze Sergio Bussquets i Yann M'Vila.

Wingback

Angielskie określenie pozycji wingbacka, jest niezwykle trafne i lepiej oddaje naturę tego zawodnika aniżeli nasz polski boczny wysunięty obrońca. Nie jest to wszak obrońca pokroju środkowego w formacji 4-4-2, nie jest to także boczny (np. OP i OL), który został wysunięty do przodu jedyne poprzez wydane mu odpowiednich poleceń indywidualnych. Klasyczny wingback, to postać zajmująca w istocie pozycję WOP / L, ale wypełniająca swoją osobą całą długość boiska w bocznych jego sektorach. Nie bez przyczyny większość zawodników zajmujących tę pozycję na boisku, ma niejako automatycznie zaszczepiony uniwersalizm, jeśli chodzi o wysokość swego ustawienia (np. kombinacje: OP + WO P; WOP – PP – OPP).

Uniwersalny zawodnik (OP i WOP) to już prawdziwy skarb, którego za nic nie powinno się wypuszczać z własnych szeregów, bo może on swoją osobą wypełnić swobodnie co najmniej dwie pozycje na boisku. Obunożny wingback, który dodatkowo przyswaja więcej niż jedna pozycja na danej stronie boiska (O P/L, WO P/L) to skarb, który dodatkowo powinien pobierać od nas pensję co najmniej czterech innych zawodników, bo jego obecność redukuje konieczność zatrudniania osobno prawego, lewego obrońcy i ich wysuniętych odpowiedników.

Takich zawodników Football Manager zna i generuje niewielu, podobnie jak wingbacków, którzy swym zakresem obejmują całą wysokość jednej strony boiska (zakres OP – WOP – PP - OPP). Tego typu uniwersalizm jest predysponowany obecnością piłkarza na skrajach boiska, które nie jest szczególnie zagęszczone i umożliwia zawodnikom zajmowanie pod swoją kontrolę większych obszarów boiska. Co ciekawe, takie ustawienie bocznych obrońców bardzo często jest ujmowane w ramach prób rekonstrukcji taktyki Barcelony. Wiąże się to oczywiście z osobą Daniego Alvesa, który faktycznie pokrywa całą prawą stronę boiska, a wraz z przesunięciem ofensywnego trójkąta (OPP, OPL, NŚ) nieco bliżej bramki przeciwnika (NŚL, NŚP, NŚ), jego ofensywne zadania są jeszcze bardziej uwydatnione.